آشنایی با هنر گبه‌بافی (Gabbeh (carpet weaving

یکی از صنایع‌دستی و سنتی‌ ایران، «گبه» نام دارد. گبه نوعی زیر‌انداز است که در قسمت‌های جنوب و مرکز کشور و ایل قشقایی بافته می‌شود.

بافت گبه شبیه بافت قالی می‌باشد، ولی تفاوت آن در تعداد پود‌های نازک، رنگ، طرح و ابعاد آن می‌باشد.

در بافت تعداد پود‌های نازک به ۲ الی ۱۳ پود می‌رسد، اما به جهت این‌که پرزها بلند گرفته می‌شود، دیده نمی‌شود. تفاوت دیگر در رنگ‌بندی و طرح آن می‌باشد که در بافت گبه، حاشیه و نقوش طبق اصول متداول قالی‌بافی بافته نمی‌شود.

گبه یا قالیچه خرسک فرشی از جنس قالی است که معمولاً در اندازه کوچک توسط عشایر لر و قشقایی بافته می‌شود.

گبه پرزهای بلند دارد و در بافت آن شمار پود بیشتری به‌کار می‌رود که تاثیر چشم‌گیری بر نرمی گبه می‌گذارد. تعداد پود برخی از گبه‌ها گاهی از سه تا هشت پود در هر رج و بلندی پرزها گاهی تا یک سانتی‌متر هم می‌رسد.

ممکن است گبه‌ای حاشیه نداشته باشد و یا نقوش آن قرینه نباشد، به‌طور کلی می‌توان گفت نقوش گبه مانند نقاشی بچه‌ها است، ساده و بی‌آلایش، الهام گرفته از طبیعت اطراف بافنده.

گبه ذهنی بافی است، بافنده آزاد است هر چه پیرامون خود می‌بیند و دوست دارد، در هرجای گبه که می‌خواهد ببافد.

تفاوت دیگر گبه با قالی در رنگ‌بندی آن است، پشم‌های به‌کار رفته در بافت گبه خود رنگ می‌باشد. گبه عموما برای مصرف شخصی خود عشایر بافته می‌شده، ولی امروزه به‌خاطر نقوش خاص و ساده آن طرفداران زیادی پیدا کرده است.

مهم‌ترین طرح‌های گبه به شرح زیر است:

طرح شیر

gabeh-lion

مهم‌ترین طرحی که در میان عشایر بافته شده نقش شیر می‌باشد که تنها نقش مشترک بین بافندگان مناطق مختلف بوده است.

طرح خشتی یا قابی شکل

ghabeh-kheshtigabe-kheshtighabeh-kheshti3

این طرح از کابردی‌ترین نقش‌های گبه است و مورد علاقه بافندگان فارس و بختیاری بوده است. اساس آن شامل طرح‌هایی با قاب‌های منظم می‌باشد که هر یک از قاب‌ها به‌صورت جداگانه طرحی هماهنگ با قاب‌های دیگر دارد. نقوش به‌کار رفته در قاب‌ها عبارت‌اند از: طرح‌های هندسی، طرح درخت گل و مرغ، خاتم‌کاری و نقش‌های ستاره‌ای که قاب‌ها را زینت بخشیده است.

طرح حوض گبه

hozche-gabeh2

hozche-gabeh

این نقش شامل ترنجی در وسط است که گلی را نشان می‌دهد که از اطراف آن گل‌ها و غنچه‌هایی دیگر گسترش یافته است.

طرح گل گبه

kurdestan_kilim_19_20091222_2031318887

به نقش گل رز در گبه طرح گل گبه می‌گویند.

طرح ایلاتی

ghabe-iliyati

ghabeh-iliyati

%d9%84%d8%a7%d8%b4%d8%b0%d8%ab-%d9%87%d9%85%d9%87%d8%ba%d8%b4%d9%81%d9%87

tarh-iliyati

این طرح برگرفته از طبیعت اطراف عشایر است و کاملاً ذهنی است و بیشتر در میان قاب‌های لوزی، دایره، مربع، مستطیل و بیضی قرار می‌گیرد که هر یک از آن‌ها با طرح‌های با اصالت ایرانی مزین شده‌اند.

طرح درخت

gabeh-tree

 

درخت در زندگی آدمیان جایگاه مهمی داشته است که در این میان درخت سرو که نماد شادی و بید مجنون که نماد غم و اندوه بوده است بیشترین کاربرد را داشته است.

طرح راه‌راه

gabeh-rah-rah

 

این طرح به‌ گونه‌های متفاوت توسط بافندگان به‌کار می‌رود. جهت این راه‌ها اغلب به‌صورت عمودی و اریب است و گاهی نیز از جهت افقی استفاده می‌کنند.

طرح خانه درهم

khneh-dar-hamkhane-dar-ham

khane-darham

 

در دل این نقش مفهومی عرفانی مورد نظر است. این خانه‌های در هم شده و یکنواخت تصویری انتزاعی از مراحل زندگی را نمایان می‌کند که آغاز آن از عالم هستی است و پایان آن به گوهر ذات و وجود منتهی می‌شود.

طرح کف ساده

kaf-sade

این گبه‌ها سفره‌های بدون نقش را در برابر ذهن مجسم می‌نمایند. این بی‌نقشی خانه‌های محقر روستاییان و زمین بی محصول آن‌ها را نمایان می‌کند. نقش‌های دیگری نیز در گبه استفاده می‌شوند که عبارت‌اند از: عنکبوت، لوزی‌لوزی، لوزی‌های سوار برهم، زیگ‌زاگ، چهار گوشه، محراب، حیوان‌ها وانسان.

روش نگه‌داری گبه

به همان میزان که مراحل اولیه تولید گبه از اهمیت خاص خود برخوردار است، نگه‌داری آن نیز مستلزم دقت و توجه می‌باشد که این امر موجب افزایش ماندگاری و قیمت آن می‌شود. عوامل آسیب رسان شامل حشراتی مثل بید، موریانه، سوسک و موش می‌باشند که بدترین آن‌ها بید است. برای مقابله با بید روش‌هایی مانند استفاده از محلول شیمیایی خاص در هنگام شست‌وشو، افشانه‌کردن پشت و روی گبه با حشره‌کش و یا استفاده از نفتالین و تنباکو در انبار پیشنهاد می‌شود.

باید از قرار دادن آن در محیط تیره و تاریک و مرطوب پرهیز کرد، هم‌چنین نباید در معرض تابش مستقیم نور خورشید قرار بگیرد، زیرا موجب پریدگی رنگ گبه می‌شود. بهتر است برای در امان ماندن آن از هر گونه رطوبت احتمالی از موکتی در زیر آن بهره گرفت و آن را در معرض هوا قرار بدهیم.

مقایسه گبه‌های قدیمی و جدید

گبه‌هایی که در قدیم بافته می‌شدند خود رنگ بوده‌اند، یعنی پشم گوسفندان را بدون تغییر رنگ به کار می‌گرفتند، که شامل رنگ‌های سیاه، سفید و خاکستری می‌شد. به مرور زمان بافندگان از رنگ‌های گیاهی و طبیعی برای پشم‌هایشان استفاده کردند و نقوش ذهنی خود را با این پشم‌های رنگین ترکیب کردند. بعدها استقبال خوبی از این گبه‌ها به‌عمل آمد و برای سرعت بخشیدن به‌کار رنگ‌های شیمیایی جایگزین رنگ‌های طبیعی شد و هم‌چنین ماشین ریسندگی جای پشم‌ریسی دستی را گرفت.

gabbe2

پراکندگی بافت گبه در ایران بسته به مناطق روستایی و به‌ویژه عشایری است اما مراکز اصلی بافت آن در مرکز و جنوب کشور است. از مراکز مهم بافت گبه می‌توان به دوگنبدان، باشت و آرو در شهرستان گچساران، تل گر، چشمه بلقیس، ده شیخ و چرام در شهرستان کهکیلویه و هم‌چنین شهرستان بویراحمد، برازجان و حوزه‌های روستایی استان بوشهر اشاره کرد. با این حال بافته‌های ترکان قشقایی فارس به‌عنوان بهترین گبه‌ها نام برده می‌شوند. پراکندگی اقلیمی بافت گبه، تنوع خاصی در بافته‌های هریک از مناطق به‌وجود آورده است. این تنوع در مواد اولیه، نقش‌ها و دیگر ویژگی‌های گبه هر یک از مناطق دیده می‌شود. به‌عنوان نمونه در بوشهر خامه گبه دستریس و ریشه و پود آن از پشم خالص گوسفند است و بر دارهای افقی یا زمینی بافته می‌شود. چنان‌که بهروز حسینی کارشناس سازمان میراث فرهنگی و صنایع‌دستی بوشهر می‌گوید: «لنگر، خشت، چنگ و شکار از عمده‌ترین طرح‌های گبه محسوب می‌شود که در ۱۵ سال اخیر با افزایش تقاضا و توسعه بازار به‌ویژه در کشورهای اروپایی، رنگ‌های گیاهی و نقوش جدیدی به این دست‌باف بومی افزوده شده. در گذشته گبه این مناطق از پشم‌های خود رنگ در سه رنگ سیاه، سفید و خاکستری بافته می‌شد و در بازار کشورهای خلیج‌فارس به‌فروش می‌رسید.

ac1eba6e87c52868bac203a9d3beeaeb

en1889

56dab2b3675237b0ba79395c67ee9ae4_xl

gabeh-anar

 

 

دسته بندی‌ها:

مطالب مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد.