آشنایی با هنر سرمه‌دوزی (Needle work)

یکی از صنایع دستی و سنت ایران «سرمه‌دوزی» نام دارد. در پیشینه تاریخی این رودوزی می‌توان گفت که نمونه‌هایی از این دوخت‌ بر روی پارچه و لباس دوره اشکانیان دیده می‌شود، در یکی از این نمونه‌ها، یک درخت انگور سرمه‌دوزی شده است. قابل ذکر است که در تزیین پرده کعبه که از دوران تیموریان به‌جای مانده است (۹۱۶ تا ۷۷۱ ه.ق)، از سرمه‌دوزی استفاده شده است. این پرده هم‌اکنون در موزه ملی نگه‌داری می‌شود.

سرمه نوعی مفتول فلزی تو‌خالی از جنس نقره و گاه با روکش طلا بوده است که امروزه با مواد فلزی دیگری تهیه می‌شود.

برای کار سرمه‌ را به قطعات ۰/۵ الی ۲/۵ سانتی‌متری بریده و داخل سوزن نموده و در محل‌های مورد نظر می‌دوزند. این دوخت در اکثر استان‌های کشور رایج است و برای تزیین لباس، تابلو و رومیزی استفاده می‌شود.

16812419111620088282134013254814588169252

از تاریخجه‌ی این نوع دوخت در دوران کهن، نوشته‌ای نیست ولی آن‌چه مسلم است توجه ایرانیان به آرایش یقه‌ی لباس‌ها و سمبوسه‌های لشکری و درباری و تزیین درفش‌ها آن‌ها را وادار به تولید این نوع نخ‌های تزیینی می‌نمود، هم‌چنان که کشفیات لولان در منتهی‌الیه شرقی ایران مؤید این امر می‌باشد. شک و تردید نیست که سرمه با عنایت به نزدیکی خاص از لحاظ نوعیت و فرم تاریخ، هم‌زمانی نیز با ملیله دارد، یعنی درست زمان رواج این نوع نخ را می‌توان دوره اشکانیان دانست، در این دوره فرآورده‌های دوخت تزیینی یکی از اقلام صادراتی ایران را تشکیل می‌داد و یکی از هنرهایی که اسکندر مقدونی را به حیرت واداشته بود وجود پارچه‌های زربفت و دوخت‌های تزیینی ایرانی بود که سرمه‌دوزی نیز یکی از این دوخت‌ها بوده است.

d1fd0b4a-f6f0-4099-a538-9f2a30722b92

در دوره‌ی ساسانی نیز این هنر ادامه داشت تا این‌که در دور‌ه‌ی صدر‌ اسلام با عنابت به تعهدات هنرمندان ایرانی برای تولید پرده‌ی خانه‌ی خدا، سرمه‌دوزی به منتهی درجه‌ی شکوفایی رسید، در این دوره سوره‌های کوتاه و یا آیاتی از قرآن مجید به‌شیوه‌ی خطوط محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع طراحی و سرمه‌دوزی می‌کردند ولی روی نوشته با قبلا نخ ضخیمی مثل قیطان می‌دوختند بعد روی آن را با سرمه‌دوزی به‌صورت ساقه‌دوزی می‌پوشاندند تا جلای خاصی می‌بخشید یا در پرده‌ی نفیس خانه‌ی خدا که یادگار دوران تیموری است و اکنون در موزه‌ی ایران باستان نگه‌داری می‌شود. انواع دوخت‌ها از جمله: ابریشم‌دوزی، گلابتون‌دوزی، ده یک دوزی، کمند‌دوزی، شرفه‌دوزی و سرمه‌دوزی در آن دیده می‌شود.

1671391461431917082551142233131247722618

در تمام دوره‌های اسلامی این دوخت از مجد و شکوه والایی برخوردار بوده است. دوره‌ی اوج این هنر در عصر صفوی بوده است. آثار باقی‌مانده از این دوره خود گواه بر این مدعاست. پرده‌ی نفیسی که در موزه هنر‌های تزیینی ایران نگه‌داری می‌شود و مربوط به این دوره می‌باشد، گویای اوج تحول رودوزی می‌باشد. در روی این پرده که با نقش محرابی، حیوانی، طراحی و نقش‌پردازی گردیده است. انواع دوخت‌هایی از قبیل: گلابتون‌دوزی، ده یک دوزی، پیله‌دوزی، سرمه‌دوزی و ملیله‌دوزی دیده می‌شود. در دوره‌های بعدی یعنی افشار، زند، قاجار و معاصر، این دوخت به سیر تحول خود ادامه داده و در این دوره‌ها نخ‌های سرمه از لحاظ کیفی و کمی اصالت خود را از دست دادند، ولی تعداد آثار باقی‌مانده از این دوران حکایت از ادامه‌ی رواج این دوخت دارد.

1721522511444372159104625429685431102

این دوخت در اکثر موارد با دوخت‌های دیگر همراه می‌باشد، مثل دوخت‌هایی از قبیل: پیله‌دوزی، ملیله‌دوزی، گلابتون‌دوزی، شرفه‌دوزی، شمسه‌دوزی، دو یک دوزی، صدف‌دوزی، سنگ‌دوزی، مرصع‌دوزی، منجوق‌دوزی، پولک‌دوزی، زغره‌دوزی، مروارید‌دوزی و غیره.

نقوش متعددی که در سرمه‌دوزی به‌کار گرفته می‌شود، عبارت‌اند از: انواع گل‌های گلدانی، صحرایی، حاشیه‌ای و جناغی، محرابی، محرماتی راست و کج، انواع بته‌جقه‌‌ای‌ها، سروی، سروچه، گل بادامی، انواع خطوط و کلمه‌ها به‌خصوص خطوط طغرایی، مثنی، دیوانی، گلزار، اسلیمی و ختایی، نقوش حیوانی و انسانی، انواع پرندگان به‌خصوص طاووس، جغد، خوشه‌های انگوری، انواع میوه‌ها، ستاره‌ها، ترنجی و سرترنجی و نیم‌ترنجی، کتیبه‌ای و غیره.

orr7_re54ntt1gyormbjr030p

نمونه‌ای از سرمه‌های فعلی

سرمه‌دوزی برای تزیین: انواع تابلوهای تزیینی، تزیین‌های دور یقه، پیش‌سینه، سمبوسه، کمربند، کیسه‌های پول، قلمدان، شانه، مسواک، قیچی، مهر، سرمه‌دان، رویه‌سینی، حنابندان عروس، سفره‌های قند، بقچه، سوزنی، سجاده، پرده‌های نفیس، جهازیه‌ی عروس، رویه‌ی جعبه‌های نفیس، رومیزی، روکوسن و غیره استفاده می‌نمایند.

از مراکز این دوخت می‌توان به شهرهای: اصفهان، تهران، بندرعباس، کاشان، یزد، استان هرمزگان و قسمتی از استان کردستان و قزوین اشاره نمود.

این دوخت معمولا بر روی: مخمل، ماهوت، ابریشم، تافته، اطلس، ساتن و پارچه‌های ابریشمی به‌کار می‌رود.

00a5afc2-96ca-4dc6-8813-3982d4aad970

برای دوخت سرمه، نخست طرح را روی کاغذ کشیده و روی پارچه نقش‌اندازی نموده ، سپس طرح را به‌وسیله پنبه یا فتیله یا ابریشم برجسته نموده و با بست‌های ریز یا چسب، بر زمینه محکم نموده، با دقت سرمه را از دسته سرمه‌های ۵ الی ۲۵ سانتی‌متر جدا می‌کنیم. البته موقع قیچیی‌ نمودن باید دقت نماییم که سر نخ سرمه به‌جایی گیر نکند که تمام رشته باز شود. سرمه را به اندازه دلخواه بریده و سوزن ونخ را توی سرمه فرو می‌کنیم و قسمت داخل متن را ساتن‌دوزی و یا زرک‌دوزی می‌نماییم، هنگامی که برگ‌های طرح بزرگ باشد باید آن را از طول به دو قسمت کنیم سپس هر قسمت را با سرمه، با دوخت برگ‌دوزی جناغی جداگانه می‌دوزیم طوری که مشخص شود. باید سعی کنیم شلال‌ها کاملا کنار هم و موازی با یکدیگر در هر قسمت دوخته شود. دوخت ساقه‌ها به شیوه‌ی ساقه‌دوزی باید انجام شود.

با سرمه می‌توان انواع دوخت‌های قلاب، دندان‌موشی، زیگزاگ‌دوزی و هم‌چنین انواع دوخت‌های تزیینی را انجام داد.

از انواع دوخت‌های که بیشتر به‌کار می‌رود می‌توان: زنجیره‌ای، برگ‌دوزی، جناغی، دوردوزی، مارپیچ الوان روی زنجیره، دوخت ساتن، دوخت مورب، ساقه‌دوزی و بست‌دوزی، دندان‌موشی و زیگزاگ‌های مختلف را نام برد.

از انواع سرمه‌های موجود می‌توان به سرمه‌ی مات، سرمه الماسی (شان‌شاین)، سرمه بلرسنت طلایی و نقره‌ای، سزمه ساده باریک و ضخیم و سرمه فرانسوی اشاره نمود.

710116b7-6557-4d45-ba9e-dd4bfc3c2065

1671_55192370822047355547

04118a880f88405cac3a46069f24270a

دسته بندی‌ها:

مطالب مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد.