آشنایی با هنر خاتم (Khatam)

یکی از صنایع‌دستی و سنتی و زیبای ایران «خاتم» نام دارد. از هنرهای ظریفه که سابقه و ریشه‌ای کهن دارد.

خاتم ترکیبی است از چند ضلعی‌های منظم با تعداد اضلاع متفاوت که با استفاده از مواد اولیه گوناگون در رنگ‌های مختلف تشکیل می‌شود. در واقع عبارت است از ساخت و تهیه و روکش‌ نمودن جعبه، قاب و …با استفاده از خاتم‌های از پیش آماده شده.

آرتورپوپ، ایران‌شناس گفته: «یک جفت در متعلق به سال ۱۵۹۱ میلادی است و زمینه آن از چوب گردوست و با استخوان و چوب‌های دیگر روی آن را موزائیک کاری نموده‌اند که آن‌ را خاتم‌بندی می‌نامند». در سال ۱۹۳۷ رضا شاه چهارصد متر‌مربع دیوار کاخ جدید خود در تهران را خاتم‌کاری کرد و این‌کار به مدد هفتاد خاتم‌کار در سه سال به‌طول انجامید.

از آن‌جا که در یک سانتی‌متر‌ مربع خاتم بیش از ۲۰۰ قطعه کوچک چوب، فلز و یا استخوان به‌کار می‌رود و به‌دلیل دقت و حوصله هنرمند، شاید به آن خاتم هنرها یا خاتم لقب داده‌اند. در ساخت خاتم از مثلث‌هایی کوچک از جنس چوب (عناب، نارنج، فوفل، آبنوس، بقم و …)، استخوان (شتر، عاج فیل)، فلز (طلا، نقره، مس، برنج و …)، چسب (جوب یا سریش) و از ابزار کاری چون اره‌های ظریف، سوهان، دریل، مته، چکش و … استفاده می‌نمایند،مثلث‌های متساوی‌الساقین یا متساوی‌الاضلاع کوچک پهلوی به‌هم چسبانده شده تا ستاره بزرگتر را تشکیل می‌دهند و کار به‌ همین ترتیب ادامه دارد تا سطح بزرگی از خاتم تولید شود، سپس آن را به ورق‌های نازکی به ضخامت ۲ الی ۳ میلی‌متر ورقه‌ورقه کرده و بر روی کار را کیلر، پلی‌استر یا سیلر زده، براق می‌نمایند.

1621095

مرغوبیت یک خاتم خوب به ریز‌نقشی و منظم‌بودن طرح بستگی دارد که همه این‌ها در مهارت استادکار در تهیه مواد اولیه و نحوه کاربرد آن و حوصله و دقت بسیار زیاد خلاصه می‌شود. از مراکز مهم تولید خاتم می‌توان اصفهان و شیراز را نام برد.

خصوصیات یک خاتم مرغوب

  1. صاف‌بودن سطح کار و خالی نبودن هیچ‌جای خاتم.
  2. یکنواخت‌بودن رنگ و مصالح به‌کار رفته در ساخت خاتم
  3. عدم تغییر در رنگ و شکل
  4. ترمیم‌کاری‌ها و بتونه‌کاری‌ها در سطح کار مشخص نباشند.
  5. قرینه‌بودن تمامی گل‌ها و شکل‌ها درسطح کار و زوایا و اضلاع
  6. دقیق و مهندسی بودن اساس و ساختمان طرح که تمامی ابعاد با هم همسان، قرینه و یک اندازه باشند که البته اگر شاسی طرح دقیق نباشد بهترین خاتم نیز بر روی آن نما و جلوه‌ای ندارد و کل طرح را از بین می‌برد به همین جهت است که یک هنرمند خاتم‌ساز باید یک نجار چیره‌دست هم باشد.
  7. رنگ‌کاری و روکش دادن محصول بایستی ماهرانه و بدون خدشه و هر عیبی باشد.نقش‌ها و مثلث‌ها هر چه ریزتر باشند کیفیت و ارزش کار بیشتر است

eghiasian_92408-6381151

خاتم‌سازی

خاتم ترکیبی است از چند‌ضلعی‌های منظم که با استفاده از مواد گوناگون در رنگ‌های مختلف ساخته می‌شود. «دهخدا» خاتم را چنین تعریف کرده است: «نشاندن پاره‌ای استخوان با نقش و نگار در چوب».

در کتاب «صنایع‌اسلامی» در مورد هنر خاتم ‌سازی چنین نوشته شده است: «از صنایعی که به خاورمیانه نسبت داده می‌شود، تزیین اسباب و اثاثیه، صندوق، جعبه و سایر اشیایی است که با طرح‌های هندسی مرکب از قطعات کوچک چوب، عاج، استخوان یا صدف زینت یافته است. این صنعت از زمان‌های بسیار قدیم در مشرق زمین مرسوم بوده و یونانی‌ها و رومی‌ها آن را اقتباس کردند.»

در فرهنگ مصور اصلاحات هنر ایران خاتم‌سازی به این ترتیب تعریف شده است: «هنر آراستن سطح اشیا به‌صورتی شبیه موزاییک، با مثلث‌های کوچک، طرح‌های گوناگون. خاتم، همواره به‌صورت اشکال منظم هندسی بوده است. این اشکال هندسی را با قرار دادن مثلث‌های کوچک در کنار هم نقش‌بندی می‌کنند. هر چه مثلث‌های ریز‌تر و ظریف‌تر باشند، خاتم مرغوب‌تر است.»

یکی از عالی‌ترین نمونه‌های این هنر در موزه متروپولیتن است که طرح آن به سه قسمت تقسیم شده است. قسمت وسط مربعی بزرگ را نشان می‌دهد که در مرکز آن یک طرح ترنجی از استخوان قر ار دارد. در هر طرف یک ردیف مرکب از پنج گوشه موجود است که روی آن یک جفت شکل برگ نخلی پردار از صنایع دوره ساسانی آمده که در تزیینات اوایل دوره اسلام از آن‌ها استفاده می‌شد. گوشه‌ها و فاصله‌های دیگر با خاتم‌کاری عاج و چوب و استخوان به شکل و طرح‌های مختلف، پر شده است.

این هنر در عهد استیلای مغول بر ایران، از کشور چین به ایران آمد و خاتم‌سازان ایرانی به مرور زمان، خاتم پیچی را تغییر داده، با اضافه نمودن رنگ‌های مختلف چوب و انوع فلز و نیز تغییر شکل هندسی آن از مقطع مربع به مثلث تحولی در آن ایجاد نمودند. البته قبل از دوره مفول نوعی خاتم در ایران رایج بوده که از نمونه‌های آن خاتم منبر مسجد جامع عتیق شیراز می‌باشد.

khatam_1

برای ساختن خاتم مراحلی به شرح زیر انجام می‌شود:

۱- بریدن و رشته کردن قطعه‌های چوب و استخوان به‌وسیله اره به‌صورت ورقه‌های نازک موسوم به «لا» که هر قطعه حدود ۳۰ سانتی‌متر طول و یک تا یک‌ونیم میلی‌متر قطر دراد، در صورت ضرورت چوب‌های لا شده رنگرزی می‌شود.

۲- تبدیل«لا»های چوبی به رشته‌های نازک به‌وسیله اره‌دستی یا ماشینی با سطوح مقطع مثلث یا لوزی شکل انجام می‌گیرد. سپس این رشته‌ها را داخل شیار تنگ مثلث سایی قرار داده، با سوهان می‌سایند تا هموار و یکنواخت شود.

khatam-2

۳- پرده پیچی سه رشته مثلث چوبی با فلزی را چسب‌زده، با یک رشته مثلث در وسط و سه رشته دیگر در سه ضلع آن قرار گیرد و یک مثلث بزرگتر تشکیل شود، بعد از آن را با نخ پرک می‌پیچند.

khatam-3

۴- شش پیچی با شمسه پیچی از کنار هم قرار دادن و پیچیدن شش رشته فلز و چوب با شش رشته فلز تنها به‌وجود می‌آید.

۵- توگلوبندی از پهلوی هم قرار گرفتن چهار پره که فضای بین گل‌ها را پر می‌کند، تشکیل می‌شود.

khatam-5

۶- گل‌بندی هفت شمسه را کنار هم قرار داده، فضای خالی بین آن‌ها را با چوب یا استخوان لوزی به‌نام «جووی» پر می‌کنند.

۷- لوزی‌بندی با قرار دادن دو توگلو در طرفین یک گل، صورت می‌گیرد.

۸- قامه‌بندی با قرار دادن لوزها کنار یکدیگر و قرار دادن آسترهای چوبی به‌نام «توره» و چوبی به‌نام «اوو» در دو طرف مستطیل، قامه‌بندی انجام می‌شود. سپس قامه‌ها را زیر پرس قرار می‌دهند تا اجزای آن به یکدیگر چفت و محکم شود.

۹-قامه‌بری پس از خروج از زیر پرس به‌صورت شمش یک‌دست و محکم است. لبه‌های آن را سوهان‌زده پرداخت می‌کنند. سپس آن را به فاصله دو میلی‌متر می‌برند یا به اصطلاح آن را به «دو زاویه» تبدیل می‌کنند. به این ترتیب، هر قامه به ۲۰ قطعه خاتم  تبدیل خواهد شد.

۱۰- آسترکردن خاتم یک روی خاتم‌های بریده شده با لایه‌های چوبی به ضخامت تقریبی یک میلی‌متر آستر می‌شود.

۱۱-ساییدن پشت و آستر چوبی خاتم را با رنده پشت‌گیری می‌سایند.

۱۲- چسباندن ورقه‌های خاتم را با سریشم روی اشیای مورد نظر می‌چسبانند.

۱۳- کارهای پایانی پرداخت‌کاری، بتونه‌کاری، لیسه‌زدن، و پاشیدن پلی‌‌استر از کارهای پایانی خاتم‌سازی است.

شکل‌های هندسی و قطعه‌های رنگی در خاتم‌سازی طرح‌های متنوعی با نام‌های ابری سفید، پروار و سبز تخمه‌ای، شش تخمه‌ای، نیم‌شمسه، مورد مداخل، شمسه‌جو مشکی، تمام تاجی مشکی، پروار و سه‌ گل، طاقی، پره‌ای لایه‌دار، مورد، شش گل، کپه‌ای چوبی، زنجیر چوبی را به‌وجود می‌آورد.

p-kh-28-1

the-art-of-inlay-crafts-teaching-inlay-photo-3pide-30-1024x768

2015112614383750a

 

 

 

 

دسته بندی‌ها:

مطالب مرتبط

دیدگاه خود را بنویسید

ایمیل شما منتشر نخواهد شد.